กระบวนการของงานวิจัยเพื่อท้องถิ่น


20 Jul
20Jul


ADMIN

กระบวนการของงานวิจัยเพื่อท้องถิ่นประกอบด้วยขั้นตอนหลัก 4 ขั้นตอน กล่าวคือ ขั้นตอนแรกเป็นการเตรียมชุมชนวิจัย ขั้นตอนที่สองเป็นการออกแบบและกำหนดแผนงานวิจัย ขั้นตอนที่สามเป็นการปฏิบัติการวิจัยเพื่อแก้ไขปัญหา และขั้นตอนสุดท้ายเป็นการวิเคราะห์ สรุปบทเรียนเพื่อสร้างทางเลือก ซึ่งมีกระบวนการดังนี้

ขั้นตอนที่ 1 การเตรียมชุมชนวิจัย

การเตรียมชุมชนวิจัยคือการที่ผู้ประสานงานหรือพี่เลี่ยงโครงการวิจัยได้เข้าไปทำงานกับชุมชนเพื่อให้ชุมชนมีความพร้อมก่อนทำงานวิจัย ซึ่งกระบวนการของขั้นตอนนี้ประกอบด้วย

  • เข้าร่วมกับชุมชนท้องถิ่นในการศึกษา วิเคราะห์ถึงปัญหา และสาเหตุต่อปรากฏการณ์ที่คนในท้องถิ่นสัมผัสอยู่ และมองว่าเป็นปัญหา และต้องการเปลี่ยนแปลงพัฒนาให้ดีขึ้น โดยอาจมีการร่วมกันศึกษาชุมชนเบื้องต้นเพื่อร่วมกันค้นหาปัญหาและสาเหตุของปัญหา
  • พัฒนาโจทย์วิจัย ตั้งคำถามวิจัย เป็นการสร้างภาพฝันของชุมชนที่ต้องการจะเดินต่อไปข้างหน้า และเป็นสิ่งที่ชาวบ้านอยากให้เป็น และต้องการเปลี่ยนแปลงไปในทิศทางที่ดีด้วยกระบวนการมีส่วนร่วม ปฏิบัติการด้วยกัน
  • พัฒนาข้อเสนอโครงการวิจัย เป็นการทบทวนโจทย์วิจัยร่วมกับคนในชุมชน โดยการแจกแจงโจทย์ย่อย ๆ ตามสิ่งที่อยากรู้ อยากรวบรวม อยากทำความเข้าใจ และสามารถศึกษาได้จากคำถามวิจัยหลัก เพื่อกำหนดวัตถุประสงค์และตั้งประเด็นวิจัย รวมทั้งกำหนดขอบเขตการทำงาน วิธีการศึกษาและกระบวนการศึกษา กำหนดกิจกรรมอย่างละเอียด กำหนดกลุ่มเป้าหมายว่าเป็นใคร กำหนดทีมวิจัยหลักว่ามีใครบ้าง จะใช้วิธีการแบบไหน ใช้เวลานานเท่าไร่ ใช้เครื่องมืออะไรในการรวบรวมข้อมูลที่ถุกต้องเป็นจริงมากที่สุด ตลอดจนวิเคราะห์ข้อมูลอย่างไรเพื่อนำไปสู่การวางแผนการแก้ไขปัญหา จัดทำแผนปฏิบัติการ และวางแผนการใช้งบประมาณตามหลักการสนับสนุนของ สกว.พร้อมทั้งกำหนดว่าต้องปรับเปลี่ยนวิธีการที่ทำอยู่หรือไม่
  • เตรียมความพร้อมให้นักวิจัยและทีมวิจัยท้องถิ่น เป็นการทำความเข้าใจเกี่ยวกับแนวคิด และกระบวนการวิจัยเพื่อท้องถิ่น ทบทวนโครงการ คำถามวิจัย วัตถุประสงค์ แผนงานวิจัย การใช้เครื่องมือ/เทคนิค/วิธีการต่าง ๆ ที่ใช้ในการเก็บรวบรวม วิเคราะห์ข้อมูล รวมทั้งกิจกรรมการสร้างกระบวนการมีส่วนร่วมกับชุมชน หรือ หน่วยงานที่เกี่ยวข้อง การเขียน การสรุปรายงาน การจัดการโครงการ/ และ งบประมาณ

ขั้นตอนที่ 2 การออกแบบและกำหนดแผนวิจัย

การออกแบบงานวิจัยเปรียบเสมือนการวางโครงสร้างบ้านให้กับผู้อยู่อาศัยว่าต้องการให้บ้านเป็นแบบไหน ภายในบ้านมีส่วนประกอบอะไรบ้าง และต้องใช้วัสดุอุปกรณ์อะไรบ้างเพื่อการสร้างบ้านให้ตรงกับความต้องการ ดังนั้น การออกแบบและกำหนดแผนงานวิจัยจึงเป็นกิจกรรมที่สามารถตอบคำถามและวัตถุประสงค์วิจัย การมีส่วนร่วมของกลุ่มคนที่หลากหลาย การพัฒนาศักยภาพทีมวิจัยและชุมชนวิจัย และกิจกรรมการแก้ปัญหา ทั้งการสร้างกลไกการแก้ปัญหาและการทดลองรูปธรรมการแก้ปัญหาโดยกระบวนการของขั้นตอนนี้ประกอบด้วย

  • กำหนดวัตถุประสงค์และเป้าหมายการจัดกิจกรรมวิจัย เน้นการได้มาซึ่งข้อมูลที่ตอบคำถามวิจัยหรือวัตถุประสงค์วิจัย และกระบวนการแก้ปัญหา
  • วิเคราะห์หาทุนเดิมของชุมชนเพื่อช่วยให้งานวิจัยสามารถพัฒนาต่อยอดองค์ความรู้เดิม รวมทั้งการผสมผสานความรู้ใหม่ในงานวิจัยชุมชนเดิมได้
  • วางแผนช่วงเวลาในการดำเนินกิจกรรมวิจัย โดยคำนึงถึงวัฒนธรรมชุมชน ฤดูกาล และวิถีการผลิต เทศกาลต่างๆ และวันสำคัญทางศาสนา ควรเลือกวันเวลาที่มีผลกระทบต่อการทำมาหากินปกติของชาวบ้านให้น้อยที่สุด หรือเลือกช่วงเวลาที่ชาวบ้านเข้าร่วมกิจกรรมวิจัยได้มากที่สุด
  • มองหากลุ่มคนที่หลากหลายเข้ามาร่วมในกิจกรรมวิจัย โดยคำนึงถึงกลุ่มคนที่เผชิญกับปัญหา และองค์กรที่เกี่ยวข้องกับการพัฒนาเพื่อแก้ปัญหานั้น ๆ ทั้งองค์กรชุมชนและหน่วยงานภายนอก
  • อาจมีการกำหนดและเลือกกลุ่มผู้เชี่ยวชาญมาหนุนเสริมกิจกรรมวิจัยเพื่อความสมบูรณ์ของโครงการวิจัยโดยประเมินว่าทีมงานขาดศักยภาพในเรื่องใดที่จำเป็นต้องใช้ในกิจกรรมวิจัยนั้น ๆ และผู้เชียวชาญจะเข้ามาช่วยหนุนเสริมได้อย่างไร
  • การสร้างเครื่องมือ และวิธีการวิจัย เน้นเครื่องมือวิธีการที่เปิดและสร้างโอกาสให้ทุกคนได้คิด ได้แสดงความเห็นได้ทดลองดำเนินการและฝึกฝนอย่างเต็มที่ ยกเว้นบางกิจกรรมที่เน้นเฉพาะนักวิจัยหลัก คือการเขียนโครงร่างงานวิจัยและการสรุปข้อมูลเขียนงานรายงานวิจัย
  • มีการวางแผนงบประมาณวิจัย เน้นการประหยัดและเกิดประโยชน์สูงสุด และอาจหาการสนับสนุนจากองค์กรท้องถิ่นและหน่วยงานภายยนอกที่เกี่ยวข้องเพื่อป้องกันความซับซ้อนของการใช้งบประมาณ และเน้นความร่วมมือ และหนุนเสริมจากภาคีที่หลากหลาย
  • มีการวางแผนกำหนดความรับผิดชอบ และช่วยเหลือกันของทีมวิจัยโดยกำหนดบทบาทของทีมวิจัยและชาวบ้านว่าใครจะทำหน้าที่ในบทบาทอะไรในแต่ละกิจกรรม เช้นการเตรียมชาวบ้านในชุมชน ประสานงานการประชุม เตรียมสื่อหรือวัสดุที่ใช้ในกิจกรรมจัดกระบวนการในเวที และการบันทึกข้อมูล การสรุปข้อมูล


ขั้นตอนที่ 3 การปฏิบัติการวิจัย

            การปฏิบัติการวิจัยเป็นการวางแผนทางเลือกในการเปลี่ยนแปลงและการพัฒนาชุมชนท้องถิ่นโดยการอาศัยการมีส่วมร่วมจากทุกฝ่ายในชุมชน เป็นการวางแผนเพื่อคาดคะเนว่าต้องการปรับเปลี่ยนความเป็นอยู่หรือสภาพของปัญหาที่อยู่ให้เป็นไปในทิศทางใด คนในชุมชนท้องถิ่นจะต้องเตรียมการอย่างไรเพ่อให้จินตนาการที่ได้ร่วมกันสร้างจากข้อมูลการวิจัยสามารถเดินทางไปถึงการปรับปรุงเปลี่ยนแปลงในสิงที่อยากให้เกิดขึ้นในอนาคตได้ กระบวนการในขั้นตอนนี้ประกอบด้วย

  • กำหนดวัตถุประสงค์และเป้าหมายในสิ่งทีต้องการแก้ไขในบางกรณีอาจต้องสร้างโครงสร้างย่อยเพื่อการทดลองทำ
  • วางโครงการนำร่องหรือโครงการย่อยสำหรับกิจกรรมการทดลองทำ โดยมีการวางกิจกรรมและกำหนดเวลาการทำงานปฏิบัติการทดลองทำ รวมทั้งการแบ่งความรับผิดชอบงานตามกิจกรรมด้านต่าง ๆ
  • ตรวจสอบและประเมินความเป็นไปได้ของแผนงานและกิจกรรมปฏิบัติการ รวมทั้งประเมินความเป็นไปได้ในแง่ของเวลา ทรัพยากรในการปฏิบัติการ กำลังคนและความสามารถในด้านอื่น ๆ
  • ทดลองทำหรือปฏิบัตการหลาย ๆ วิธีที่จะช่วยทำให้เป้าหมายและวัตถุประสงค์ของการแก้ไขปัญหาและเปลี่ยนแปลงชุมชนได้ดีขึ้น
  • คัดเลือก หรือหาอาสาสมัครที่มีจิตสาธารณะเข้าร่วมตามความถนัดเพื่อความสำเร็จของการปฏิบัติการทดลองทำ
  • อบรมหรือเสนอแนะวิธีทำงาน อาจเป็นอีกขั้นตอนหนึ่งที่ช่วยให้การทดลองทำหรือการปฏิบัติการบรรลุวัตถุประสงค์ได้ดีขึ้น รวมทั้งการไปศึกษาดูงานและแลกเปลี่ยนประสบการณ์กับชุมชนอื่นทีมวิจัยในโครงการอื่น หรือแม้กระทั่งเชิญวิทยากรมาเข้าร่วมทำงานด้วย
  • ประเมินผลโครงการปฏิบัติการอย่างมีส่วมร่วมต่อกิจกรรมการทดลองทำเป็นสิ่งจำเป็นในขั้นตอนนนี้ ทั้งนี้เพื่อทราบถึงปัญหา ข้อขัดข้อง และเพื่อหาวิธีการทางเลือกใหม่ที่เหมาะสมกว่าเข้ามาเปลี่ยนแปลง และพัฒนาชุมชน

ขั้นตอนที่ 4 การวิเคราะห์สรุปบทเรียนเพื่อสร้างทางเลือก

            เป็นการทบทวนสรุปบทเรียนหลังดำเนินกิจกรรมทุกกิจกรรม เพื่อประมวลความรู้ทั้งในเชิงเนื้อหาและกระบวนการ รวมถึงบทเรียนอันเกิดจากร่วมกันตั้งข้อสังเกต จากงานวิจัยและการทดลองทำ เพื่อนำไปปรับใช้ในการดำเนินกิจกรรมเพื่อสร้างทางเลือกของชุมชนหรือเพื่อเผยแพร่ขยายผลต่อไป กระบวนการของขั้นตอนนี้ประกอบด้วย

  • การหาวิธีการสรุปบทเรียนเพื่อวิเคราะห์ข้อมูลและกิจกรรมว่ามีจุดแข็ง จุดอ่อนอะไรบ้าง กระบวนการเรียนรู้และการแก้ปัญหาของชาวบ้านเป็นอย่างไร เพือนำไปสู่การร่วมกันของชุมชนในการค้นหาปัจจัยเงื่อนไขของความล้มเหลว หรือความสำเร็จของการทำงานวิจัยในช่วงที่ผ่านมาเพื่อนำมาใช้ในการวางแผนสร้างทางเลือกของชุมชน
  • การตรวจดูความพอเพียงของข้อมูลในการตอบคำถามวิจัยและวัตถุประสงค์ ทั้งนี้เพื่อนำไปสู่ข้อสรุปของการค้นพบอีกด้วย นอกจากนี้ การสรุปบทเรียนอาจช่วยในการวางแผนกิจกรรมการเก็บข้อมูลเพิ่มเติมกรณียังไม่สมบูรณ์
  • การตั้งคำถามต่อไปนี้ อาจช่วยทำให้พบข้อสรุปและทางเลือกของชุมชนได้
    • บริบทของโครงการ/กิจรรม
      • ทำไมต้องทำโครงการ / กิจกรรมนี้
      • กิจกรรมของโครงการช่วยยกระดับความรู้ได้อย่างไร
      • กิจกรรมนี้เริ่มอย่างไร ภายใต้บริบทแบบไหน
    • เป้าหมายของโครงการวิจัย
      • อะไรคือจุดมุ่งหมายของโครงการ
      • มีการวางแผนในการดำเนินโครงการ/กิจกรรมอย่างไร
      • กระบวนการมีส่วนร่วมในการกำหนดเป้าหมายทำอย่างไร
      • อยากเห็นอะไรเมื่อสิ้นสุดโครงการ
    • กระบวนการทำงานของโครงการวิจัย/กิจกรรม
      • โครงการหรือกิจกรรมมีขั้นตอนและกระบวนการทำงานอย่างไร
      • มีใครเข้าร่วมบ้าง ร่วมอย่างไร
      • มีอะไรที่เป็นไปตามแผน/เพราะอะไร
      • มีอะไรที่ไม่เป็นไปตามแผน/เพราะอะไร
    • ผลที่เกิดขึ้นจากการปฏิบัติกงานของโครงการ/กิจกรรมวิจัย
      • ได้อะไรจากการลงมือทำวิจัย / ได้มาอย่างไร
      • ผลที่ได้ส่งผลต่อความเป็นอยู่ของคนในชุมชนอย่างไร
      • ผลที่ได้ถือว่ามีความสำเร็จตามแผนและเป้าหมายหรือไม่ อย่างไร
      • ชุมชนจะสามารถทำสิ่งใดดีกว่าผลที่ได้จากโครงการ/กิจกรรมบ้าง
    • อุปสรรค/ข้อขัดข้อง หรือปัญหาที่เกิดจากการทำงาน
      • อุปสรรคที่สำคัญของการทำงานคืออะไร
      • ทำไมถึงคิดว่าเป็นอุปสรรค และทางกลุ่มแก้ไขกันอย่างไร
      • มีปัญหาที่เกิดจากการทำโครงการ/กิจกรรมอย่างไร และแก้ปัญหากันอย่างไร
      • หากแก้ไขอุปสรรค / ข้อขัดข้อง/ ปัญหา จะทำให้เกิดความสำเร็จของงานหรือไม่ อย่างไร
  • กำหนดทีมงานชุมชนเพื่อทำหน้าที่สรุปบทเรียนร่วมกับผู้ประสานงาน/พี่เลี้ยงโครงการวิจัย โดยอาจมีการอบรมวิธีการถอดบทเรียน และสรุปประสบการณ์ด้วยก็ได้
  • วิเคราะห์และสรุปบทเรียน จะทำให้ทีมวิจัยชุมชนสามารถเขียนรายงานการวิจัยแบบฉบับของชาวบ้านได้

กล่าวโดยสรุป วิธีวิทยาว่าด้วยกระบวนการวิจัยเพื่อท้องถิ่นเป็นเรื่องของการค้นหาวิธีวิเคราะห์ความรู้ที่เกิดจากกระบวนการวิจัยเพื่อท้องถิ่น อันเป็นศาสตร์แห่งการอธิบายชีวิตและความเป็นไปของชาวบ้านโดยกระบวนการดังกล่าวเริ่มจากการร่วมกันศึกษา วิเคราะห์ปัญหาจากปรากฏการณ์ที่ชาวบ้านสัมผัสอยู่ การวิเคราะห์หาทุนเดิมในการทำงานร่วมกัน การวิเคราะห์หาทุนเดิมของชุมชนเพื่อช่วยทำให้งานวิจัยสามารถพัฒนาต่อยอดองค์ความรู้เดิม รวมทั้งการผสมผสานความรู้ใหม่ในงานวิจัยชุมชนเดิมได้ ตังแต่การร่วมกำหนดวิธีการและสร้างแผนงานวิจัย การออกแบบการวิจัย และการเก็บรวบรวมข้อมูล การวิเคราะห์ข้อมูลเพื่อร่วมกันค้นหาเหตุ-ปัจจัย ในการดำหนดทางเลือกและทดลองปฏิบัติตามข้อเสนอทางเลือกของชุมชนตลอดจนการวิเคราะห์สรุปบทเรียนค้นหารูปธรรม และประเมินสรุปบทเรียนเพื่อเชื่อมโยงสู่การจัดการของชุมชนท้องถิ่นต่อไป

++++

Comments
* The email will not be published on the website.